Miasta nad Odrą
RACIBÓRZ
Pierwszym miastem leżącym nad Odrą płynąc od granicy Czeskiej w kierunku Szczecina jest Racibórz. Wzmiankowany jest w Kronice Galla Anonima, gdzie znajduje się informacja o zdobyciu w 1108 r. grodu Racibórz przez rycerzy Bolesława Krzywoustego. Gród raciborski, bronił przeprawy przez Odrę na drodze handlowej prowadzący przez Bramę Morawską do Polski. Nazwa miasta pochodzi od słowiańskiego imienia Racibor.
Dogodne położenie wpływało na szybki rozwój miasta. Powstały wielkie składy soli. Odbywały się największe na Śląsku targi zboża. Rozwinięte było rzemiosło, zwłaszcza tkactwo i sukiennictwo.
Podczas wojny trzydziestoletniej w XVII wieku Racibórz był kilkakrotnie niszczony.
Po wojnie prusko-austriackiej o Śląsk, Racibórz został w połowie XVIII wieku wcielony do Królestwa Pruskiego. Nastąpił wtedy rozwój gospodarczy miasta, szczególnie szybki po wybudowaniu w 1846 roku linii kolejowej, która dwa lata później połączyła Berlin przez Racibórz z Wiedniem.
Zmiany polityczne i gospodarcze w Europie po I wojnie światowej, odrodzenie się państwa polskiego i powstanie państwa czechosłowackiego, spowodowały upadek znaczenie Raciborza jako miasta leżącego na ważnym szlaku komunikacyjnym i ośrodka przemysłowego.
W czasie okupacji hitlerowskiej w Raciborzu pracowało osiem oddziałów roboczych jeńców brytyjskich, francuskich, radzieckich i włoskich. Istniało ciężkie więzienie i obóz dla wysiedlonych Polaków, a także 3 obozy pracy. Na początku 1945 roku przez miasto przeszły kolumny więźniów, ewakuowanych z obozów koncentracyjnych przed zbliżającym się frontem. Zdobyty po ciężkich walkach przez wojska radzieckie 31 marca 1945 roku Racibórz legł w gruzach.
W pierwszym powojennym dziesięcioleciu miasto zostało odbudowane, a w latach następnych - rozbudowane. Uruchomiono stare zakłady przemysłowe. Zaczęły powstawać osiedla mieszkaniowe wraz z infrastrukturą społeczną i kulturalną.
W dniu 8 lipca 1997 roku Racibórz nawiedziła największa od stuleci powódź. Teren miasta został zalany w 60 %. Woda osiągnęła poziom 1046 cm, przekraczając stan alarmowy o 450 cm. Straty materialne, które ponieśli mieszkańcy miasta jaki i przedsiębiorstwa były ogromne.
Dnia 21 czerwca 2001 roku Racibórz jako pierwsze miasto w Polsce i Europie otrzymało certyfikat ISO 14001 wprowadzając tym samym w gminie System Zarządzania Środowiskowego. Racibórz ma powierzchnię 75 km2, liczy 63 tysiące mieszkańców.
KĘDZIERZYN-KOŹLE
Kolejnym miastem leżącym na trasie spływu Odrą jest Kędzierzyn-Koźle.
Miasto, powstałe w swym obecnym kształcie w 1975 r., składa się z dziewięciu uprzednio samodzielnych jednostek osadniczych o różnym stopniu zurbanizowania, od historycznego centrum Koźla, po osiedla typowo wiejskie, jak Koźle-Rogi, Cisowa, Lenartowice. Osiedla wchodzące w skład obecnego miasta występowały samodzielnie, ich historia w większości sięga średniowiecza.
I tak Koźle wzmiankowano w źródłach już w 1170 r., Sławięcice w 1260r., Kędzierzyn w 1283r., Kuźniczkę w 1352r. Koźle — średniowieczna kasztelania — prawa miejskie uzyskało prawdopodobnie w 1281 r. Mury miejskie (z basztą z 1578 r.) powstały przed 1306 r. W ich obrębie znajdowało się dawne miasto i zamek. Fragmenty tych budowli zachowały się do dziś.
Po aneksji miasta przez Prusy jego strategiczne położenie nad górną Odrą spowodowało rozbudowę fortyfikacji i uznanie Koźla za twierdzę. Pozostałości fortyfikacji pruskich, wykonanych według projektu inż. Walrawego, zachowały się w znacznym stopniu do dziś. Ich gwiaździsty układ został oparty na wzorcach powstających od XVI w. fortyfikacji włoskich, kiedy to, w wyniku rozwoju artylerii, w miejsce murów zaczęto stosować wały ziemne z głębokimi fosami, a baszty zastąpiono bastionami. Pozostał czytelny układ gwiaździsty dawnych obwałowań, zachowały się forty, w tym najwyraźniej Fort Większycki i nasypy otaczające dawną prochownię. Do najciekawszych budowli z tego okresu należy Fort Fryderyka z Basztą Montalamberta - twórcy fortyfikacji pentagonalnych.
Twierdzę kozielską zlikwidowano ostatecznie w 1873 r., w niedługim czasie wojnie francusko-pruskiej. Po likwidacji twierdzy częściowo rozplantowano obwałowania, zaczęto nasadzać zieleń i tak biorą początek piękne planty otaczając starówkę kozielską.
Do właściwych zabytków techniki na terenie Kędzierzyna-Koźla należą przed wszystkim obiekty związane z żeglugą, tj. z Odrą i kanałami.
Biorąc pod uwagę fakt, że Odra w całym biegu była regulowana, natomiast w rejonie Koźla koryto jej w zasadzie nie podlegało zmianom — ocenia się, że pierwsze obwałowania rzeki powstały już w XII-XIII w. i zostały, mimo kolejnych zmian, w pierwotnym położeniu do dziś.
Najważniejszym obiektem z tego zakresu jest Kanał Kłodnicki. Budowany od 1796 r., a oddany do użytku w 1822 r, o długości 48 km, łączący z Odrą Gliwice, a dalej - odrębnym przekopem - Zabrze. Różnica poziomów wody na tym odcinku wynosiła 48 m. Dla jej pokonania wybudowano 18 śluz komorowych. W połowic XIX w. kanał uzupełniono dodatkowo śluzą bezkomorową, tzw. wrotami powodziowymi (u ujścia kanału do Odry), które wbrew nazwie nie chronią kanału przed wodami powodziowymi, lecz przeciwnie - przed nadmierną utratą wody w okresie niskiego jej poziomu w Odrze.
Jak istotną rolę odgrywał Kanał Kłodnicki w żegludze, może świadczyć fakt, że w połowie XIX w. pływało po kanale 1000 statków, głównie barek holowniczych, ciągnionych z brzegu zaprzęgami poruszającymi się po drogach holowniczych, budowanych równolegle, wzdłuż kanału. Natomiast społeczny wymiar tego przedsięwzięcia przedstawił sugestywnie w swym wierszu XIX-wieczny poeta ks. Norbert Bonczyk:
“Gdy budowano od Koźla do Gliwic Kanały
pod batami urzędnych jęczał powiat cały",
W granicach miasta zachowało się do dziś 5 śluz. Jedna z nich została w 1993 r. “przykryta" budowaną obwodnicą, która odcinkowo przechodzi przez fragment omawianego kanału. Kanał Kłodnicki ma szczególną wartość historyczną ze względu na stan zachowanych elementów, praktycznie w nie zmienionym stanie. Jest to jeden z najstarszych kanałów ze śluzami komorowymi zachowanych na kontynencie europejskim. Drugi o podobnym stanie zachował się w Anglii. Niewątpliwie podobną historyczną rangę ma nieco młodszy Kanał Augustowski, łączący Biebrzę z Niemnem.
Rozbudowa transportu kolejowego i fakt, że po Kanale Kłodnickim nie mogły pływać barki o większych gabarytach (i ładowności), jakie już pojawiły się na Odrze, spowodowały, że żegluga na kanale zaczęła maleć, aż w końcu XIX w. całkowicie ustala. Ponieważ transport wodny należy do najtańszych, stąd w 1934 r. przystąpiono do budowy nowego kanału łączącego z Odrą Gliwice - Kanału Gliwickiego. Poza obszarem miasta trasa Kanału Gliwickiego pokrywa się w większości z dawnym Kanałem Kłodnickim, który w trakcie budowy nowego został zniszczony. Kanał Gliwicki umożliwia już żeglugę dużych jednostek odrzańskich. Dla pokonania tej samej różnicy poziomów, tj. 48 m, zbudowano 6 śluz komorowych. z tego na terenie miasta 3, o ciekawej architekturze. Szczególnie znana jest śluza nr l - “Kłodnica", na której różnica poziomów wynosi 9,40 m.
Przy kanale znajduje się szereg budowli pomocniczych. Do najciekawszych należy tzw. Syfon Kłodnicki, stanowiący dwupoziomowe skrzyżowanie rzeki Kłodnicy z kanałem.
Kanał Gliwicki łączy się z Odrą przez Port Koźle, który był budowany etapami od 1891 r. do 1908 r. Posiada on 3 baseny przedzielone pirsami. Do dziś zachowały się w nie zmienionym (choć w nie najlepszym) stanie pierwotne nabrzeża oraz urządzenia przeładunkowe, tzw. wywrotnice wagonowe.
Zarówno sam port jak i związane z nim zabudowania, w tym budynek kapitanatu, stanowią zespól zabytkowy dużej rangi. Port jest obecnie użytkowany w bardzo ograniczonym zakresie, co wynika w znacznej mierze ze stopniowej utraty żeglowności Odry i wiążącego się z tym sezonowego charakteru przewozów wodą.
W mieście istnieją ponadto jeszcze inne zabytkowe obiekty związane z Odrą. Jest to zespół dwóch jazów oraz śluzy komorowej, oddanej do użytku w 1840 r. Przy śluzie znajduje się wodomistrzówka, składająca się z szopy jazowej, najstarszej zachowanej na ziemiach polskich, oraz budynek mieszkalny z ok. 1890 r.
W obrębie tego założenia, łączącego się z plantami miejskimi, myśli się, może raczej marzy - o utworzeniu muzeum rzeki Odry. Pomysł ten zrodził się w grupie entuzjastów zajmujących się od kilku lat tym problemem, wywodzących się z Politechniki Gliwickiej, Muzeum Śląska Opolskiego, prasy oraz ludzi związanych z miastami od Koźla po Szczecin, w których znajdują się zabytki o podobam charakterze, rozmieszczone wzdłuż Odry.
ZDZIESZOWICE
Trzecim miastem nadodrzańskim na naszej trasie są Zdzieszowice. Jest to miejscowość, która otrzymała prawa miejskie w 1962 roku. Początki Zdzieszowic są mało znane. Związane są ze starożytną osadą o nazwie Solownia (stara część miasta przylegająca do Odry), był tu przeładunek soli oraz innych towarów dostarczanych lądem z Górnego Śląska na tratwy pływające Odrą. Najwcześniejszy zapis pochodzi z 1405 roku Zduieszowicz, potem w 1484 roku Zdziechowicz. Pod wpływem niemieckim Deschiwitz pojawiła się wtórna forma Dzieszowice w 1845 roku, ta starośląska nazwa patronimiczna z dostojną podstawą antroponimiczną Zdziesza, będąca skróceniem imienia Zdziesław została zmieniona w 1936 roku na Odertal. Wieś ta przechodziła w średniowieczu z rąk do rąk. Od 1615 roku znajdowała się w posiadaniu v. Redernów, później v. Promnitzów, od połowy XVII wieku własność Collonów, po wojnach napoleońskich zaś, aż do końca XIX wieku hrabiowskich rodów Nostizów i Jockischów. W 1864 roku wieś liczyła łącznie około 900 osób. W 1845 roku miejscowość ta uzyskała połączenie kolejowe z Opolem i Kędzierzynem. Podjęte w II połowie XIX wieku próby uprzemysłowienia wsi (wapiennik, cegielnia, gorzelnia, cukrownia) zakończyły się niepowodzeniem. W latach 1910 - 1933 ludność wzrosła z 1567 do 2130 osób.
Wielki przemysł rozwinął się tu dopiero w okresie międzywojennym. W roku 1929 i 1930 przystąpiono do przygotowania terenu pod budowę "Koksowni". W latach 1931 - 1932 ukończono budowę Zakładów Koksochemicznych. Pierwsza bateria typu "Stil" została uruchomiona w 1932 roku. W latach 1939 - 1945 wytwarzano tu koks, benzynę syntetyczną, oleje lekkie i ciężkie oraz gaz parafinowy. W wyniku działań wojennych zakłady uległy znacznemu zniszczeniu. Rosnące zapotrzebowanie na paliwa wpłynęło na decyzję o podjęciu odbudowy i rozbudowy Zakładów Koksowniczych. W 1951 roku dokonano rozruchu pierwszej baterii. Produkcja zakładów nastawiona była w większości na koks wielkopiecowy. Rozwój gospodarczy i przemysłowy doprowadził do rozbudowy zakładów oraz wpłynął w znacznym stopniu na strukturę gospodarczą i zatrudnienie, a także na zagrożenie ekologiczne tej ziemi. "Ziemia Zdzieszowicka" ma w znacznym stopniu skażone środowisko, przyczynił się do tego dynamiczny rozwój przemysłu i proces urbanizacyjny. W 2001 roku miasto zamieszkiwało 13,7 tys. mieszkańców.
Miasto odgrywa czołową rolę wśród ośrodków przemysłowych województwa opolskiego. Ubogie jest w zabytki sztuki, znajduje się tu jedynie XIX - wieczna kapliczka dzwonnicza.
Przez "Ziemię Zdzieszowicką" przepływa rzeka Odra tworząc kilkanaście zakoli przeciętych kanałami przeważnie z końca XIX wieku (szczególnie w latach 1889 - 1892 w czasie prowadzenia wtedy regulacji rzeki). Na wysokości Januszkowic oraz Krępnej zbudowano śluzę.
Zdzieszowice są ubogie w zabytki, znajduje się tu jedynie XIX wieczna kapliczka dzwonnicza. Dla turystów Zdzieszowice są przede wszystkim dogodnym i bliskim punktem wypadowym dla pieszych wypraw na Górę św. Anny (6 km), Leśnicy (4 km). W Zdzieszowicach znajduje się jedyny w Polsce pomnik "Ofiarom powodzi" z 1997 roku na Solowni.
KRAPKOWICE
Kolejna miejscowość na naszej trasie to Krapkowice, położone są na wysokości 170 - 200 m. n.p.m., po obu stronach rzeki Odry, na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych z Opola do Kędzierzyna - Koźla i Raciborza oraz z Nysy i Prudnika do Strzelec Opolskich. Leżą w środkowej części województwa opolskiego. To tutaj wpływa do Odry, wypływająca z Jeseników w Czechach, Osobłoga.
Jakkolwiek Krapkowice zostały wzmiankowane po raz pierwszy w 1294 r.,to jednak na podstawie wyników badań archeologicznych można stwierdzić, że ludzie osiedlili się w tym miejscu już dużo wcześniej. Zdecydowały o tym dogodne naturalne warunki obronne. Dwie rzeki i mokradła od najdawniejszych czasów broniły do tego miejsca dostępu. W starożytności przebiegał w rejonie Krapkowic szlak łączący Cesarstwo Rzymskie z Morzem Bałtyckim. Tutaj docierali kupcy rzymscy, jeździli oni przez Bramę Morawską, wzdłuż Odry, nad morze, przede wszystkim po bursztyn. Kupcy nabywali na naszych terenach skóry i płody rolne. Być może już w czasach rzymskich na tym szlaku, w miejscu najstarszej części Krapkowic, powstała pierwsza osada. Podczas badań archeologicznych natrafiono na pozostałości półziemianki i paleniska z przełomu VI i VII wieku naszej ery. W kilku miejscach na terenie Krapkowic znaleziono ułamki naczyń glinianych z wieków IX - XI a więc z okresu wczesnego średniowiecza. Te znaleziska potwierdzają ciągłość osadniczą przez okres całego średniowiecza. W tym czasie podstawowym zajęciem tutejszej ludności było rybołówstwo , handel i uprawa ziemi.
Prawa miejskie na prawie magdeburskim otrzymały Krapkowice najprawdopodobniej w 1295 roku /akt nadania nie zachował się/.
Krapkowice na początku XX wieku posiadały młyn, fabrykę papieru, wapienniki, dwa tartaki i cegielnię parową, a także fabrykę papy, celulozy i kartonu. W 1903 roku uruchomiono tu elektrownię, której pełny rozruch nastąpił w latach 1914 - 1917. W latach 1913 - 15 wybudowano wieżę ciśnień i założono sieć wodociągową. W 1894 roku wybudowano szpital, który posiadał urządzenia kanalizacyjne, wodociągowe i łaźnie.
Regulacja rzeki Odry i budowa śluz przyczyniły się do rozwoju transportu rzecznego. W 1930 roku, hrabia Sponeck, sprzedał część swych dóbr otmęckich firmie obuwniczej Bata, która wybudowała fabrykę obuwia.
Obie miejscowości Krapkowice i Otmęt, dzięki przemysłowi i handlowi, a także dobremu połączeniu z okręgami przemysłowymi drogami kolejowymi i rzecznymi, zaczęły się rozwijać.
W 1950 roku powstało województwo, a w nim z dniem 1 stycznia 1956 roku, z krańcowych terenów powiatów opolskiego, strzeleckiego i prudnickiego utworzono nowy powiat krapkowicki. Jego powierzchnia wynosiła 431,5 km2, na której zamieszkiwało 60 tys. osób. Pod względem gospodarczym był to powiat silnie rozwinięty przemysłowo. Zajmując 4,5 % powierzchni województwa i mając 6 % ogółu mieszkańców powiat krapkowicki dawał 10 % produkcji globalnej województwa. Na wysokim poziomie stało też rolnictwo.
W Krapkowicach, po podniesieniu do rangi miasta powiatowego, nastąpił rozwój przemysłu i budownictwa. Rozbudowa zakładów przemysłowych i budowa cementowni "Górażdże" przyczyniły się do dalszego rozwoju miasta.
W 1961 roku dotychczasowe Osiedle Otmęt zostało włączone do Krapkowic. W 1975 roku, po likwidacji powiatów, powstała gmina Krapkowice. Po zmianach podziału administracyjnego w 1999 roku gminę Krapkowice zamieszkuje ok. 25 000 osób, z czego według stanu na 02.12.2002 r. w Krapkowicach 18 396 osób.
cdn.....